غدد فوق کلیوی یا آدرنال، دو غده کوچک و مثلثیشکل هستند که در بالای هر کلیه قرار گرفتهاند و وزن هر غده حدود ۵ گرم میباشد .غدد فوق کلیوی دارای دو بخش قشری و مرکزی می باشند که هرکدام از این دو بخش هورمونهای جداگانهای ترشح می کند.
این غدد بخشی از سیستم غدد درونریز بدن محسوب میشوند و مسئول ترشح هورمونهای حیاتی مانند کورتیزول، آلدوسترون و آدرنالین هستند. این هورمونها نقش مهمی در تنظیم استرس، کنترل متابولیسم، تعادل آب و نمک، فشار خون و پاسخ ایمنی کنترل فشار خون، ضربان قلب، تولید هورمونهای جنسی و تنظیم چربی، پروتئین و کربوهیدراتها دارند. اختلال در عملکرد این غدد میتواند منجر به بیماریهای مختلفی از جمله نارسایی غدد فوق کلیوی، سندرم کوشینگ و حتی سرطان شود. اهمیت این غدد به حدی است که هرگونه مشکل در عملکرد آنها میتواند سلامت عمومی بدن را تحت تأثیر قرار دهد.
غدد فوق کلیوی در کجاست؟
غدد فوق کلیوی دقیقاً در قسمت فوقانی کلیهها قرار دارند و هر کدام از دو بخش اصلی تشکیل شدهاند:
بخش قشری (کورتکس): این بخش هورمونهای استروئیدی مانند کورتیزول و آلدوسترون را ترشح میکند. هورمونهایی که بر متابولیسم و فشار خون تأثیر میگذارند.
بخش مرکزی (مدولا): این بخش هورمونهای کاتهکولامین مانند آدرنالین و نورآدرنالین را تولید میکند. هورمونهایی که برای پاسخ به موارد اضطراری به آنها متکی هستیم.
محل قرارگیری این غدد در نزدیکی کلیهها باعث شده است که برخی بیماریها یا علائم مرتبط با آنها به اشتباه با مشکلات کلیوی همچون کلیه درد اشتباه گرفته شوند. به همین دلیل، تشخیص صحیح توسط پزشک متخصص، از جمله اورولوژیست یا متخصص غدد، بسیار اهمیت دارد.
بیماریهای غدد فوق کلیوی چیست؟
غدد فوق کلیوی ممکن است به دلایل مختلفی دچار اختلال شوند که هرکدام علائم و عوارض خاص خود را دارند. شایعترین بیماریهای این غدد عبارتند از:
نارسایی غدد فوق کلیوی (Addison’s Disease): در این بیماری، تولید هورمونهای آدرنال کاهش مییابد که میتواند منجر به ضعف، کاهش فشار خون و خستگی مزمن شود.
سندرم کوشینگ: ناشی از تولید بیش از حد کورتیزول که علائمی مانند افزایش وزن، فشار خون بالا و ضعف عضلانی ایجاد میکند.
هایپرآلدوسترونیسم: تولید بیش از حد آلدوسترون که باعث فشار خون بالا و کاهش پتاسیم خون میشود.
سرطان غدد فوق کلیوی: یک نوع نادر سرطان که ممکن است منجر به علائمی شدید و جدی شود. بیشتر تومورهای یافت شده در غدد فوق کلیوی غیرسرطانی هستند. در مواردی که بدخیم هستند، تعیین نوع سرطان آدرنال تا حدی به محل قرارگیری آن در غده فوق کلیوی بستگی دارد.
تومورها در اینجا میتوانند یکی از دو نوع زیر باشند:
عملکردی: این تومورها که هورمون تولید میکنند، تا 70% موارد را تشکیل میدهند.
غیرعملی: این نوع تومور هورمون تولید نمیکند.
علائم سرطان غدد فوق کلیوی
نشانههایی که نشان میدهد فردی ممکن است سرطان آدرنال داشته باشد، اغلب به هورمونهای اضافی که این تومورها میتوانند ترشح کنند، مرتبط است. اگر تومور بسیار بزرگ شود، علائم ممکن است ناشی از فشاری باشد که ممکن است بر اندامهای مجاور وارد شود. با توجه به استفاده روز افزون از تصویربرداری در پزشکی تعداد زیادی از این تومورها بطور اتفاقی حین بررسی برای بیماری های دیگر حین سونوگرافی و سی تی اسکن کشف می گردند و بی علامت هستند.
علائم عمومی:
- بی اشتهایی یا کاهش وزن ناگهانی
- درد شکم یا پهلو
- توده قابل لمس در شکم
- خستگی مفرط
- تهوع و استفراغ
علائم مرتبط با هورمونها:
- ضعف عضلانی شدید
- افزایش یا کاهش غیرطبیعی وزن
- رشد غیرعادی مو در زنان
- تغییرات خلق و خو مانند اضطراب یا افسردگی
- چاقی یا تورم صورت و اندام ها
- سردردهای مکرر
- فشارخون بالا و غیر قابل کنترل
- فشار خون در سن پایین
- تغییر رنگ یا ترک خوردگی پوست
- به راحتی کبود شدن بدن
- ناتوانی جنسی و عقیمی
- بزرگ شدن سینه ها در مردان
- دردهای شکمی
فرد مبتلا به سرطان آدرنال میتواند فقط یک علامت یا چندین یا بیشتر از این علائم را داشته باشد. البته بروز این علائم لزوماً به معنای وجود تومور غدد فوق کلیوی نیست. بهتر است در صورت مواجهه با این علائم به پزشک مراجعه کنید.
عوامل خطر برای سرطان غدد فوق کلیوی (آدرنال):
سابقه خانوادگی و سندرم هاى ژنتيكى مرتبط با سرطان غدد فوق کلیوی
سن
سرطان غدد فوقکلیه معمولا در بچهها و افراد بالغ میان ۴۰ تا ۵۰ سال دیده میشود.
نحوه زندگى و عوامل محيطى
فاكتورهايى همچون چاقى، اضافه وزن، كشيدن سيگار، بى تحركى، در معرض مواد سرطان زا بودن (در محيط خانه و كار) و سابق پرتو درمانی در ناحیه شکم، بر ريسك ابتلا به بسيارى از سرطان ها مى افزايد. اگرچه هيچ كدام از اين عوامل را نمى توان با قاطعيت در گسترش سرطان غدد فوق كليوى مقصر اصلى دانست، اما عده اى از محققين از توتون و سيگار بعنوان يك ريسك فاكتور عمده نام برده اند.
تشخیص تومورهای آدرنال
پزشک متخصص پس از اخذ شرح حال و انجام معاینات بالینی و بررسی سابقه خانوادگی و شخصی بیمار، برای تشخیص دقیق توده اقدام به انجام بررسیهای پاراکلینیکی زیر مینماید:
اکثر این توده ها غالبا با کمک سی تی اسکن تشخیص داده می شود و سونوگرافی در مواردی که توده ها بزرگ هستند کاربرد دارد. روش تشخیصی دیگر MRI می باشد که توان تشخیص دقیق تومورها را دارا می باشد.
آزمایشات هورمونی خون و ادرار در تشخیص نوع تومورها و در صورت نیاز به انجام جراحی بسیار کمک کننده هستند.
بیوپسی سوزنی از توده در موارد خیلی محدود برای تشخیص دقیق نوع توده نیاز میشود.
PET اسكن نوعی تصویربرداری با استفاده از مواد رادیواکتیو است که در برخی موارد برای تشخیص دقیق محل سرطان و يا گسترش احتمالى آن مورد استفاده قرار میگیرد.
درمان تومورهای آدرنال
از آنجایی که اکثر توده های آدرنال اتفاقی کشف می شوند و بی علامت هستند درمان در تمام موارد الزامی نیست. توده های بی علامت با اندازه های کوچک که از نظر هورمونی فعال نیستند را می توان تحت نظر گرفت و با تصویربرداری پیگیری کرد. توده های بزرگ یا توده های علامتدار یا توده های دارای ترشح هورمونی نیازمند اقدام درمانی جراحی باز یا لاپاراسکوپی هستند. در حال حاضر سه روش اصلی جراحی، پرتو درمانی و شیمی درمانی جهت درمان سرطان غدد آدرنال وجود دارد.
جراحی تومور غدد فوق کلیوی
جراحی جهت خارج کردن تمام یا قسمتی از غده فوق کلیه یک طرف یا دو طرف. این عمل آدرنالکتومی نام دارد و به دو روش باز یا لاپاراسکوپی قابل انجام است. انتخاب روش جراحی به اندازه تومور، محل آن و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد.
آدرنالکتومی در موراد زیر انجام میشود.:
وجود تومورهای خوشخیم یا بدخیم در غدد فوق کلیوی.
تولید بیش از حد هورمونها که با روشهای دیگر قابل کنترل نیست.
پرتودرمانی سرطان غدد فوق کلیوی
در این روش از پرتوهای پر انرژی اشعه ایکس جهت از بین بردن سلول های سرطانی و جلوگیری از رشد مجدد آن ها استفاده میشود. این روش معمولا پس از جراحی برای کاهش خطر بازگشت سرطان غدد فوق کلیوی یا در صورت گسترش سرطان، به دیگر نقاط بدن، انجام میشود.
شیمی درمانی سرطان غدد فوق کلیوی
شیمی درمانی نوعی درمان دارویی است که رشد سلول های سرطانی را متوقف میکند. داروهای شیمی درمانی به صورت خوراکی یا تزریق عضلانی و یا تزریق داخل وریدی استفاده می شود. پزشک گاهی شیمی درمانی را در کنار دیگر روشهای درمان سرطان انجام میدهد. این روش معمولا برای درمان سرطانهایی که به دیگر نقاط بدن، گسترش یافتهاند یا برای از بین بردن باقیمانده سلولهای سرطانی پس از جراحی، مفید است.
درمانهای دیگر تومورهای آدرنال
برای تورموهایی که خارج کردن آنها به روش جراحی ایمن نیست ابلاسیون یا تخریب سلولهای سرطانی انجام می شود.
درمانهای بیولوژیک (زیستی) که در آنها از سیستم دفاعی بدن برای مقابله با سلولهای سرطانی استفاده می شود نیز در مواردی با موفقیت مورد آزمایش قرار گرفته اند.
جراحی غدد فوق کلیوی چگونه انجام میشود؟
جراحی لاپاراسکوپی
یک روش کمتهاجمی و پیشرفته برای برداشتن تودههای غده فوق کلیه است که به دلیل مزایای فراوان، بهعنوان روش استاندارد در اکثر موارد مورداستفاده قرار میگیرد. این روش شامل ایجاد چند برش کوچک در شکم و استفاده از دوربین لاپاراسکوپی و ابزارهای جراحی تخصصی برای دسترسی به غده فوق کلیه است. به دلیل کمتهاجمی بودن، این جراحی با درد کمتر، زمان بهبودی کوتاهتر، و عوارض کمتری نسبت به جراحی باز همراه است. دقت بالا و امکان حفظ ساختارهای سالم اطراف، دلیل اصلی انتخاب این روش در اکثر بیماران است.
اکثر بیماران طی چند روز پس از عمل قادر به بازگشت به فعالیتهای روزمره سبک هستند و در عرض چند هفته میتوانند فعالیتهای عادی خود را از سر بگیرند. بااینحال، اجتناب از فعالیتهای سنگین تا یک ماه پس از جراحی توصیه میشود. امروزه در بیشتر بیماران نیازمند به آدرنالکتومی از روش لاپاراسکوپی استفاده میشود. علی الخصوص بیمارانی که توده کوچک یا خوشخیم دارند و یا از سلامت عمومی خوبی برخوردار هستند و یا اینکه به زمان بهبودی کوتاهتری نیاز دارند. بین جراحی باز و لاپاراسکوپی، لاپاراسکوپی بهعنوان تکنیک برتر و استاندارد در اکثر موارد تودههای غده فوق کلیه شناخته میشود.
مزایای لاپاراسکوپی:
- درد کمتر
- مرخص شدن زودتر از بیمارستان
- بازگشت سریع تر به زندگی عادی
- نتایج بهتر از نظر زیبایی پوست بیمار
- آسیب کمتر به بافتهای دیگر بدن
آدرنالکتومی به شیوه جراحی باز
جراحی باز برای تودههای بزرگتر از ۶ سانتیمتر، تودههای بدخیم، یا مواردی که توده به عروق یا بافتهای مجاور تهاجم کرده باشد، استفاده میشود. در این روش، یک برش بزرگ در شکم یا پهلو ایجاد میشود تا جراح دسترسی مستقیم به غده فوق کلیه و ساختارهای اطراف آن داشته باشد. اگرچه این روش تهاجمیتر است و زمان بهبودی بیشتری نیاز دارد، اما در موارد پیچیده یا سرطانی، یا بیماران بسیار چاق یا بیماران داراری سابقه جراحی در محل عمل، همچنان به دلیل امکان برداشت کامل توده و کنترل بهتر محل جراحی، روش ترجیحی محسوب میشود.
آدرنالکتومی باز با نرخ پایین عوارض پس از جراحی همراه است.. دوران نقاهت طولانیتر از لاپاراسکوپی است و بیمار ممکن است نیاز به ۱ تا ۲ ماه دوری از فعالیتهای سنگین داشته باشد. بااینحال، برای تودههای بزرگ، بدخیم، یا تهاجمی، جراحی باز همچنان روشی مناسب است، زیرا دسترسی وسیعتری را برای جراح فراهم میکند.
پس از جراحی:
زمان بستری در بیمارستان پس از آدرنالکتومی به نوع جراحی بستگی دارد. بیشتر افرادی که جراحی لاپاراسکوپی شده اند یک یا دو روز بعد ترخیص میشوند . در صورت جراحی باز بستری در بیمارستان پس از جراحی ۳ تا ۵ روز است.
اگر طی جراحی غده فوق کلیه تنها یک غده برداشته شود و مقدار هورمون هایی که این غده تولید می کرده چندان زیاد نبوده باشد غده آدرنال دیگر می تواند کار غده برداشته شده را پس از جراحی به عهده گیرد. در چنین حالتی پس از جراحی مصرف داروهای جایگزین هورمون ها لازم نیست. اگر غده آدرنال به دلیل تولید هورمون های زیاده از حد برداشته شود احتمالا لازم است پس از جراحی ، تا زمانی که غده آدرنال باقی مانده شروع به کارکرد درست کند، داروی جایگزین هورمون مصرف کنید. اگر هر دو غده آدرنال با هم برداشته شوند باید پس از آن و تا پایان عمر خود از داروهای جایگزین هورمون هایی که این غده ها تولید می کرده اند استفاده شود.
رژیم غذایی:
معمولاً رژیم غذایی خاصی لازم نیست، اما در هر دو روش لاپاراسکوپی و جراحی باز، تغذیه سالم شامل مصرف میوه، سبزیجات، پروتئین کافی و مایعات فراوان توصیه میشود تا بهبودی و تعادل هورمونی تسریع شود.
عوارض برداشتن غدد فوق کلیوی چیست؟
برداشتن غدد فوق کلیوی ممکن است با برخی عوارض همراه باشد که نیاز به مدیریت دقیق دارند. از جمله این عوارض میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- وارد آمدن آسیب به اندام های نزدیک به غدد آدرنال
- تشکیل لخته خون
- عفونت ریه
- نوسان فشار خون
- عود بیماری یا عدم موفقیت جراحی در از بین بردن کامل بیماری
- کمبود هورمونهای حیاتی: پس از برداشتن غدد، ممکن است تولید هورمونهای ضروری کاهش یابد و بیمار نیازمند مصرف داروهای جایگزین هورمونی باشد.
- اختلال در تعادل آب و نمک: که میتواند منجر به کمآبی یا تورم شود.
- عفونت یا خونریزی: یکی از خطرات معمول جراحی است.
- احساس ضعف یا خستگی: که به مرور زمان و با مصرف داروهای مناسب بهبود مییابد.
در صورت مشاهده این علائم به پزشک مراجعه کنید.
- تب
- قرمزی، تورم، یا ترشح چرکی از محل زخم.
- خونریزی از محل برش.
- دردی که با مسکنها کاهش پیدا نمیکند.
- سرگیجه، افت شدید فشارخون، یا ضعف غیرعادی.
- تنگی نفس یا درد قفسه سینه.
سخن پایانی
غدد فوق کلیوی با وجود اندازه کوچک، نقش مهمی در تنظیم هورمونهایی مانند کورتیزول، آلدوسترون و آدرنالین دارند و اختلال در عملکرد آنها میتواند بخشهای مختلف بدن را تحت تأثیر قرار دهد. بسیاری از تودههای آدرنال بهصورت اتفاقی در تصویربرداریهای انجامشده برای مشکلات دیگر شناسایی میشوند و همیشه به معنی سرطان یا نیاز به درمان فوری نیستند. تصمیمگیری درباره درمان تومورهای غدد فوق کلیوی به عواملی مانند اندازه توده، عملکرد هورمونی، علائم بیمار و احتمال خوشخیم یا بدخیم بودن آن بستگی دارد. در برخی موارد پیگیری دورهای کافی است، اما تودههای بزرگ، فعال از نظر هورمونی یا مشکوک به بدخیمی ممکن است نیاز به جراحی آدرنالکتومی داشته باشند.
اگر در بررسیهای تصویربرداری، توده آدرنال برای شما تشخیص داده شده یا درباره نیاز به جراحی سؤال دارید، ارزیابی دقیق توسط دکتر مهرداد محمدی متخصص اورولوژی میتواند به انتخاب مسیر درمانی مناسب کمک کند.
سوالات متداول
1-غدد فوق کلیوی چه وظیفهای در بدن دارند؟
غدد فوق کلیوی دو غده کوچک هستند که روی کلیهها قرار دارند و هورمونهایی مانند کورتیزول، آلدوسترون، آدرنالین و نورآدرنالین تولید میکنند. این هورمونها در تنظیم فشار خون، پاسخ بدن به استرس، تعادل آب و نمک و سوختوساز بدن نقش دارند.
2-آیا هر توده غدد فوق کلیوی نشانه سرطان است؟
خیر. بیشتر تودههای کشفشده در غدد فوق کلیوی خوشخیم هستند و بسیاری از آنها هیچ علامتی ایجاد نمیکنند. بررسیهایی مانند تصویربرداری و آزمایشهای هورمونی به پزشک کمک میکند نوع توده و نیاز به درمان مشخص شود.
3-توده غدد فوق کلیوی چگونه تشخیص داده میشود؟
بسیاری از تودههای آدرنال با روشهای تصویربرداری مانند سیتیاسکن، امآرآی یا گاهی سونوگرافی شناسایی میشوند. در کنار تصویربرداری، آزمایشهای خون و ادرار برای بررسی میزان ترشح هورمونها نیز اهمیت دارند.
4-علائم سرطان غدد فوق کلیوی چیست؟
علائم به نوع تومور و میزان ترشح هورمونها بستگی دارد. برخی بیماران ممکن است با کاهش وزن، درد شکم یا پهلو، خستگی و وجود توده شکمی مواجه شوند. در تومورهای فعال از نظر هورمونی نیز علائمی مانند فشار خون بالا، تغییرات وزن، ضعف عضلانی یا تغییرات پوستی ممکن است دیده شود.
5-آیا همه تودههای آدرنال نیاز به جراحی دارند؟
خیر. تودههای کوچک، بدون علامت و غیر فعال از نظر هورمونی ممکن است فقط نیاز به پیگیری و تصویربرداری دورهای داشته باشند. جراحی معمولاً برای تودههای بزرگ، علامتدار، دارای ترشح هورمونی یا موارد مشکوک به سرطان بررسی میشود.
6-جراحی برداشتن غده فوق کلیوی چگونه انجام میشود؟
برداشتن غده فوق کلیوی که آدرنالکتومی نام دارد، میتواند به روش لاپاراسکوپی یا جراحی باز انجام شود. انتخاب روش به اندازه و ویژگیهای توده، محل آن و شرایط عمومی بیمار بستگی دارد.
7-مزیت جراحی لاپاراسکوپی غده فوق کلیوی چیست؟
در بیمارانی که شرایط انجام این روش را دارند، لاپاراسکوپی معمولاً با برشهای کوچکتر، درد کمتر، بستری کوتاهتر و بازگشت سریعتر به فعالیتهای روزمره همراه است. با این حال، برای همه تودهها مناسب نیست و تصمیم نهایی باید توسط جراح گرفته شود.
8-بعد از برداشتن یک غده فوق کلیوی، آیا بیمار نیاز به مصرف هورمون دارد؟
در بسیاری از موارد، اگر فقط یک غده برداشته شود، غده دیگر میتواند وظایف آن را برعهده بگیرد. اما در شرایطی که تولید هورمونها دچار اختلال شود یا هر دو غده برداشته شوند، ممکن است مصرف داروهای جایگزین هورمونی تحت نظر پزشک لازم باشد.