لگنچه کلیه ناحیهای قیفیشکل در مرکز کلیه است که ادرار را از قسمتهای مختلف کلیه جمعآوری کرده و به سمت حالب هدایت میکند. بطور طبیعی هر کلیه یک حالب دارد. ادرار در محل اتصال لگنچه به حالب جمع شده و سپس از طریق حالب به مثانه میریزد. تنگی محل اتصال لگنچه به حالب (UPJO) شایعترین علت مادرزادی انسداد سیستم ادراری است که باعث عدم دفع مناسب ادرار و پس زدگی آن به کلیه و در نتیجه گشادشدگی کلیه ها ( هیدرونفروز ) و نهایتا آسیب غیر قابل برگشت کلیه ها می شود.
علت تنگی محل اتصال لگنچه به حالب
تنگی محل اتصال لگنچه به حالب (UPJO) اغلب مادرزادی است و علت آن ناشناخته است. از هر 1500 کودک، یک کودک با این مشکل متولد میشود. انسداد در هنگام شکل گیری کلیه در دوران جنینی ایجاد میشود. این انسداد اکثرا به علت تنگی مادرزادی این قسمت و یا به علت عبور رگ غیرطبیعی از روی این قسمت است. در بیشتر موارد تنگی محل اتصال حالب به لگنچه، فقط یکی از کلیهها تحت تأثیر قرار میگیرد. امروزه اکثر موارد، قبل از تولد با استفاده از سونوگرافی تشخیص داده میشوند. در بزرگسالان، تنگی ممکن است پس از گیر افتادن سنگ کلیه، جراحی، التهاب یا تودههای حالب فوقانی بوجود بیاید.
علائم بیماری تنگی محل اتصال لگنچه به حالب
علائم در نوزادان و کودکان
در نوزادان، ممکن است تودهای قابل لمس در ناحیه شکم وجود داشته باشد که نشان دهنده تورم کلیه است. عفونتهای مکرر دستگاه ادراری و استفراغ و یا تبهای بدون دلیل مشخص ، درد شکم یا پهلو بخصوص پس از مصرف مایعات، وجود خون در ادرار و یا سنگ ادراری میتوانند نشانههای مهمی در نوزادان و کودکان باشند. در موارد شدیدتر، ممکن است طفل دچار مشکلات تغذیهای و رشد ناکافی شود.
علائم در بزرگسالان
درد شدید در ناحیه پهلو، که به قسمتهای پایینتر شکم یا کشاله ران منتشر میشود، معمولاً پس از مصرف مایعات زیاد، شدیدتر میشود، در بعضی موارد، درد ممکن است بیاید و برود، زیرا تنگی به طور کامل اتفاق نیفتاده و گاهی اوقات به ادرار اجازه عبور میدهد. در موارد دیگر، تنگی ممکن است فقط در حالت ایستاده ایجاد شود اما در حالت خوابیده به صورت طبیعی باشد. همچنین سنگ کلیه و وجود خون در ادرار از علائم شایع در بزرگسالان هستند.
روشهای تشخیص تنگی محل اتصال لگنچه به حالب
سونوگرافی یکی از روشهای اصلی برای تشخیص تنگی مجرای لگنچه کلیه است. این روش غیرتهاجمی و بدون درد است و میتواند تصاویر دقیقی از کلیهها و مجاری ادراری ارائه دهد. سونوگرافی میتواند تورم کلیه (هیدرونفروز) را حتی قبل از تولد، نشان دهد.
در حالی که سونوگرافی به پزشک در مشاهده کلیهها کمک میکند، ولی معمولا برای تایید تشخیص و همچنین رویت دقیقتر محل تنگی و میزان آن، نیاز به استفاده از اقدامات تصویربرداری بیشتری است. از جمله این اقدامات میتوان رادیوگرافی شکم پس از تزریق وریدی ماده حاجب، سی تی اسکن و یا ام آر آی برای تنگی محل اتصال لگنچه به حالب را نام برد.
همچنین از اسکن هسته ای نیز برای تعیین میزان بافت عملکردی کلیه و نیاز به جراحی جهت حفظ کلیه استفاده میشود.
عوارض بیماری:
عوارض تنگی محل اتصال لگنچه به حالب شامل آسیب به کلیهها، عفونتهای مکرر ادراری، تشکیل سنگهای کلیه و کاهش عملکرد کلیه میباشد.
پیشگیری از عوارض:
· مصرف مایعات کافی: مصرف مایعات کافی میتواند به جلوگیری از تشکیل سنگ کلیه کمک کند و جریان ادرار را بهبود بخشد.
· رژیم غذایی سالم: رژیم غذایی متعادل و کم نمک میتواند به حفظ سلامت کلیهها و کاهش خطر فشار خون بالا کمک کند.
· پیشگیری از عفونتهای ادراری: رعایت بهداشت مناسب و مراجعه به پزشک در صورت بروز علائم عفونت ادراری میتواند از عفونتهای مکرر جلوگیری کند.
· پیگیری منظم پزشکی: مراجعه منظم به پزشک و انجام آزمایشهای دورهای میتواند به شناسایی و درمان به موقع هر گونه مشکل تنگی محل اتصال لگنچه به حالب کمک کند.
چه زمانی انجام پیلوپلاستی توصیه میشود؟
پیلوپلاستی زمانی انجام میشود که تنگی محل اتصال لگنچه به حالب باعث مشکل بالینی قابل توجه شود، از جمله:
- درد پهلو یا شکم مرتبط با انسداد
- عفونتهای مکرر ادراری
- کاهش عملکرد کلیه در بررسیهای تصویربرداری
- گشاد شدن پیشرونده کلیه
- خطر آسیب دائمی به کلیه در صورت عدم درمان
- در موارد خفیف و بدون علامت، ممکن است فقط پیگیری کافی باشد.
- تنگی محل اتصال حالب به لگنچه درمان دارویی ندارد.
- تنها روش درمان UPJOجراحی است
درمان تنگی محل اتصال لگنچه به حالب
جراح ارولوژیست پس از اخذ شرح حال و تاریخچه بیماریهای فرد با کمک یافته های حاصل از روش های تشخیصی ذکر شده و همچنین انجام آزمایش خون و ادرار و معاینه بیمار، بهترین اقدام را برای جلوگیری از ایجاد آسیب به کلیه و یا ایجاد سنگ و عفونت ادرار و در نتیجه حفظ سلامت فرد مشخص میکند. بسته به میزان و طول تنگی، سابقه سنگ و یا عفونت ادراری، درصد کارکرد کلیه، سن و اندازه بدنی فرد، نیاز به پیگیری دوره ای و یا نیاز به جراحی ترمیمی و همچنین نوع جراحی لازم مشخص میشود.
در نوزادان و کودکان، در همه موارد تنگی محل اتصال لگنچه به حالب نیاز به درمان نیست و متخصصان نظرات مختلفی در این زمینه دارند. تخلیه ضعیف ادرار در نوزادان و کودکان زیر 18 ماه ممکن است موقتی باشد. بسیاری از نوزادان با عملکرد کلیه خوب و با وجود تخلیه ضعیف ادرار پس از چند ماه بهبودی پیدا میکنند. در طول این مدت، از سونوگرافی و اسکن مکرر برای کنترل مشکل استفاده میشود تا اطمینان حاصل شود که آسیب پایدار نخواهد بود. اما در برخی نوزادان انسداد بهبود نمییابد یا حتی بدتر میشود که جراحی الزامی میگردد.
همچنین بزرگسالانی که انسداد شدید دارند یا عوارضی مانند سنگ کلیه، عفونت ادرار یا کاهش عملکرد کلیه دارند، از جراحی تنگی محل اتصال لگنچه به حالب سود خواهند برد.
انواع جراحی تنگی محل اتصال لگنچه به حالب
1. جراحی باز پیلوپلاستی
درمان کلاسیک برای نوزادان، پیلوپلاستی به روش جراحی باز است. این جراحی از طریق برشی به طول حدودا 5 سانتیمتر در زیر دندههای یک طرف انجام میشود و طی آن قسمت تنگ محل اتصال لگنچه به حالب برداشته شده و حالب پس از ایجاد یک دهانه باز مجدداً به لگنچه کلیه متصل میشود. این جراحی معمولاً حدود یک تا دو ساعت طول میکشد و بیمار ممکن است پس از جراحی به مدت یک یا دو روز در بیمارستان بستری شود.
2. پیلوپلاستی لاپاراسکوپی
در این روش، جراح از طریق دو یا سه سوراخ کوچک در دیواره شکم و با ابزار لاپاراسکوپی عمل را انجام میدهد.
مزایای این روش، زیبایی پوست، عدم شکاف جراحی در پهلو، درد و تهوع کمتر و بستری کوتاهتر پس از عمل و زمان کوتاه به بازگشت به زندگی روزمره می باشد.
پیلوپلاستی به روش باز و یا لاپاراسکوپی با میزان موفقیت بالا (95٪) همراه است. اگر چه استفاده از تکنیک لاپاراسکوپی نیاز به مهارت و امکانات بیشتری دارد.
3. روش آندوسکوپی
در بزرگسالان، اگر تنگی کوتاه باشد می توان از پایین ( از طریق مجرا ) یا از بالا از طریق تونل پوستی به کلیه و سپس لگنچه با استفاده از دوربین و وسایل مخصوص به روش آندوسکوپی (بسته) به محل تنگی دسترسی پیدا کرد و با ایجاد برش لازم، آن را باز کرد.
این روش نیاز به هیچ برشی پوستی ندارد و ناراحتی کم تری نسبت به دو گزینه دیگر دارد. اما میزان موفقیت آن کمتر است و میزان بازگشت تنگی نسبت به دو روش دیگر بیشتر است. لذا ممکن است نیاز به برطرف کردن مجدد تنگی محل اتصال لگنچه به حالب به وسیله یکی از سه روش ذکر شده باشد.
مزایای پیلوپلاستی
- رفع انسداد و بهبود تخلیه ادرار
- کاهش درد و عفونتهای ادراری
- حفظ یا بهبود عملکرد کلیه
- نتایج درمانی پایدار و طولانیمدت
پس از عمل:
در تمام روش های جراحی تنگی محل اتصال لگنچه به حالب معمولا در پایان عمل یک لوله (استنت) در حالب بین کلیه و مثانه قرار داده می شود. هدف از این کار تسریع روند بهبودی، جلوگیری از ایجاد تنگی و یا نشت ادرار در محل عمل و همچنین کمک به خروج ادرار از کلیه به مثانه است.
ممکن است حین عمل برای بیمار سوند ادراری قرار داده شود یا اینکه جهت خروج ترشحات و ادرار بطور موقت در محل عمل لوله ای به سمت بیرون از پوست بیمار قرار داده شود (درن). تمام این موارد معمولا هنگام ترخیص خارج میشوند و ترخیص بیمار فقط با حفظ استنتی که در حالب قرار دارد صورت میگیرد. استنت حالب به دلیل اینکه کاملا در بدن بیمار قرار دارد و چیزی از بدن بیرون آمده نیست کمترین ناراحتی را برای بیمار بهمراه دارد.
- بطور معمول استنت حالب پس از 4 تا 8 هفته، در اتاق عمل و با بیهوشی کوتاهی خارج می شود.
- در تمام انواع جراحی ذکر شده بیمارمعمولا یک یا دو روز پس از عمل از بیمارستان مرخص میشود.
- چند هفته بعد عکس برداری کنترل از نظر موفقیت عمل انجام خواهد شد.
مراقبت های بعد از عمل
- مصرف مایعات کافی توصیه میشود (حداقل روزی 4 تا 8 لیوان برای یک فرد بزرگسال )
- داروهای تجویزی پزشک خود در زمان توصیه شده مصرف کنید.
- تسکین درد بوسیله مسکنهای خوراکی از جمله استامینوفن طبق دستور پزشک
- دوش گرفتن از روز بعد از عمل بلامانع است ولی باید از حمام طولانی خودداری شود.
- پس از عمل استراحت مطلق نیاز نیست و معمولا بعد از یک هفته استراحت نسبی و دوری از فعالیت های سنگین بازگشت به فعالیتهای روزمره امکان پذیر است.
- بلافاصله بعد از جراحی پیاده روی کوتاه را شروع کنید. بعد از چهار تا شش هفته میتوانید وسایل سنگین را بردارید و دوباره ورزش کنید.
- مصرف میوه و سبزیجات تازه و مایعات کافی جهت جلوگیری از یبوست توصیه میشود
- وجود درد یا سوزش خفیف ادرار، به علت وجود استنت حالب، طبیعی است.
عوارض احتمالی پیلوپلاستی
پیلوپلاستی معمولاً ایمن است، اما ممکن است با عوارضی همراه باشد:
- درد محل جراحی
- عفونت
- خونریزی
- نشت موقت ادرار
- عود تنگی (نادر)
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
- تب
- درد شدید یا رو به افزایش
- کاهش محسوس حجم ادرار
- تهوع یا استفراغ مداوم
- خونریزی قابل توجه در ادرار
- ویزیت پیگیری طبق نظر پزشک انجام میشود.
پیگیری
مراجعه منظم به پزشک برای بررسی وضعیت کلیهها و اطمینان از بهبود کامل پس از جراحی ضروری است. انجام منظم تصویربرداری مانند سونوگرافی و اسکن هستهای و همچنین آزمایش خون جهت اطمینان از عملکرد صحیح کلیه و عدم بازگشت تنگی محل اتصال لگنچه به حالب در فواصل مناسب توسط پزشک در خواست میشود.
سخن پایانی
تنگی محل اتصال لگنچه به حالب (UPJO) یکی از شایعترین علل انسداد مادرزادی سیستم ادراری است که میتواند باعث اختلال در خروج ادرار از کلیه، ایجاد هیدرونفروز و در صورت بیتوجهی، آسیب به عملکرد کلیه شود. با این حال، همه بیماران مبتلا به این مشکل نیاز فوری به جراحی ندارند و تصمیمگیری درباره درمان به عواملی مانند شدت انسداد، میزان عملکرد کلیه، وجود درد، عفونت ادراری یا تشکیل سنگ بستگی دارد.
تشخیص بهموقع و پیگیری منظم، نقش مهمی در جلوگیری از آسیب غیرقابل برگشت کلیه دارد. اگر تنگی محل اتصال لگنچه به حالب برای شما یا فرزندتان تشخیص داده شده است، بررسی دقیق توسط دکتر مهرداد محمدی، متخصص اورولوژی میتواند به تعیین بهترین مسیر درمانی و زمان مناسب برای مداخله کمک کند.
سوالات متداول
1-لگنچه کلیه چیست و چه وظیفهای دارد؟
لگنچه کلیه بخش قیفیشکل در مرکز کلیه است که ادرار جمعشده از قسمتهای مختلف کلیه را دریافت میکند و آن را به سمت حالب هدایت میکند تا در نهایت به مثانه منتقل شود.
2-تنگی محل اتصال لگنچه به حالب (UPJO) چیست؟
UPJO به معنی وجود تنگی در محل اتصال لگنچه کلیه به حالب است که باعث میشود خروج ادرار از کلیه به سمت حالب بهخوبی انجام نشود. تجمع ادرار میتواند باعث گشادشدگی کلیه یا هیدرونفروز شود.
3-علت تنگی محل اتصال لگنچه به حالب چیست؟
در بیشتر موارد، این مشکل مادرزادی است و در دوران شکلگیری کلیه ایجاد میشود. از دلایل ایجاد آن میتوان به تنگی مادرزادی این ناحیه یا عبور رگ غیرطبیعی از روی محل اتصال لگنچه به حالب اشاره کرد.
4-علائم تنگی محل اتصال لگنچه به حالب در کودکان چیست؟
در کودکان ممکن است این بیماری بدون علامت باشد یا با نشانههایی مانند عفونتهای مکرر ادراری، تب بدون علت مشخص، درد شکم یا پهلو، وجود خون در ادرار، استفراغ یا اختلال رشد خود را نشان دهد.
5-علائم UPJO در بزرگسالان چیست؟
در بزرگسالان، درد پهلو یا شکم که گاهی پس از مصرف مایعات زیاد تشدید میشود، سنگ کلیه، وجود خون در ادرار و عفونتهای ادراری میتوانند از علائم این مشکل باشند.